Motivatie is van grote invloed op de leerprestaties van leerlingen. In hoeverre is het onderwijs in de alfavakken motiverend voor leerlingen en wordt de interesse in deze vakken gestimuleerd? Interventies om het onderwijs in de alfavakken voor leerlingen aantrekkelijker te maken kunnen zich bijvoorbeeld richten op meer authentieke leertaken of leercontexten (binnen en buiten de school), een betere aansluiting bij de interesses en niveaus van de leerlingen, toepassing van activerende werkvormen of vormen van game-based learning.

Mogelijke onderzoekstopics bij dit thema:

• Welke interventies bevorderen de motivatie voor en interesse in de alfavakken?
• Hoe kunnen bezoeken aan musea en andere culturele instellingen de bevordering van vakspecifieke en -overstijgende vaardigheden binnen de alfavakken stimuleren?
• Welke bijdrage kan digitaal erfgoed, in de klas en op locatie, leveren aan het onderwijs in de alfavakken?
• Hoe kunnen de klassieke talen, de historische letterkunde of letterkunde van de vreemde talen worden gedoceerd op een manier die motiverend is voor de leerlingen en recht doet aan de brede doelstelling van het onderwijs in het alfa-domein?
• Hoe draagt een TTO/CLIL-benadering bij aan de motivatie om taal te leren?
• Hoe stimuleren we leerlingen om na te denken over Griekse en Latijnse teksten? Welke concepten of analysemethoden uit bijvoorbeeld de taalkundige, narratologische of cultuurhistorische vakwetenschap zijn geschikt om in het onderwijs te gebruiken?
• Hoe leren leerlingen de actualiteit te duiden vanuit historisch perspectief?
• In hoeverre kan samenwerking met religieuze en levensbeschouwelijke partners in de buurt van de school de motivatie van leerlingen voor GL/Levensbeschouwing en Religie verhogen? Welke werkvormen (gastlessen, excursies, dialooggesprekken) zijn hierbij behulpzaam en haalbaar?
• Hoe kan filosofie bijdragen aan burgerschapsonderwijs? Denk aan vaardigheden, dialogische didactiek, oefenen met gesprek, discussie en debat, maar ook inhoudelijk door middel van sociale filosofie, ethiek en wijsgerige antropologie. 

In het domein van de alfavakken gaat het met name om de ontwikkeling van taalvaardigheid (bijvoorbeeld: communicatieve vaardigheden en schrijfvaardigheid in het Nederlands en de moderne talen) en culturele competenties, zoals het vermogen om historisch te denken of om verbanden te leggen. Om de leerlingen op een hoger niveau te brengen is zicht nodig op de karakteristieke moeilijkheden van het verwerven van deze vaardigheden en op een didactische aanpak waarmee deze moeilijkheden overwonnen kunnen worden.

Mogelijke onderzoekstopics bij dit thema:

• In eerste instantie gaat het hier dus om inventariserend onderzoek gericht op de succesvolheid van bepaalde lesmethoden, waarbij de aandacht kan uitgaan naar het bepalen van het vaardighedenniveau van de leerlingen. Uiteraard kan dit onderzoek zich vervolgens ook richten op de introductie van verbeteringen, met daaraan gekoppeld de bijbehorende effectmetingen. Een concrete toespitsing zou bijvoorbeeld kunnen zijn: Wat zijn de sleutelfactoren voor effectief grammatica- en taalbeheersingsonderwijs?
• Binnen het kader van dit thema kunnen ook vragen aan bod komen als: Wat zijn de effecten van tweetalig onderwijs op de taalvaardigheid van leerlingen en onder welke condities kan tweetalig onderwijs bijdragen aan de belangrijke doelen die in de alfavakken worden nagestreefd? Hoe kunnen vakspecifieke vaardigheden, zoals taalbeheersing (van zowel het Nederlands als de moderne talen), het schrijven van een filosofisch en/of levensbeschouwelijk betoog, historisch denken en redeneren bevorderd worden?
• Hoe kan doeltaalgebruik in het vreemdetalenonderwijs optimaal worden ingezet? Effecten en effectiviteit van CLIL, uitwisselingen of gebruik van digitale omgevingen en telecollaboratie.
• Op welke wijze kan grammatica binnen een communicatieve aanpak effectief bijdragen aan het leren van een vreemde taal?
• Hoe kunnen toetsing en assessment een positieve invloed op het MVT-curriculum hebben?
• Welke werkvormen en toetsmogelijkheden kunnen binnen de kaders van de vakken GTC en LTC gebruikt worden om interculturele competentie, de belangrijkste doelstelling van deze vakken, te stimuleren?
• Welke werkvormen verbeteren het contextualiseren van (historische) bronnen?
• Hoe wordt het leerrendement van het vak GL/Levensbeschouwing en Religie door docenten gevolgd en getoetst? In hoeverre vraagt het specifieke van dit vakgebied (al dan niet) om andere vormen van toetsing dan gebruikelijk in het vo?
• Hoe kan filosofieonderwijs effectief worden vormgegeven op het vmbo?

Traditioneel is er veelal sprake van aandacht voor leerlijnen en de beredeneerde opbouw van de leerstof binnen een bepaald schoolvak of domein. Aandacht voor de samenhang tussen de verschillende schoolvakken en domeinen is echter ook van belang. Vanwege de duidelijke overlap in typen vaardigheden en inhouden die in het onderwijs centraal staan (taalvaardigheden, (historisch) contextualiseren, het leren een redenering op te zetten, tweetalig onderwijs, etc.) en vanwege het belang om bij het ontwikkelen van kennis en vaardigheden deze onderling te verbinden (integratie).

In het licht van de lopende actualisatie van de schoolvakken zou het onderzoek naar de samenhang binnen en tussen de alfavakken een prominentere plek kunnen krijgen. Denk bijvoorbeeld aan het ontwikkelen van taal- en redeneervaardigheden in combinatie met bepaalde vakinhouden, maar ook aan vakoverstijgende verbindingen in cultuur-, erfgoed-, geschiedenis- en burgerschapsonderwijs. Hoe verhouden doelstellingen en praktijken van deze verschillende domeinen en vakgebieden zich tot elkaar, en op welke manier zou de samenhang hiertussen kunnen worden verbeterd?

Mogelijke onderzoekstopics bij dit thema:

• Hoe kan het onderwijs in de grammatica/letterkunde geïntegreerd worden in andere vakken, zoals de Klassieke Talen en de Moderne Talen?
• Verbetering van bewuste taalvaardigheid en taalreflectie: verbetering van samenhang tussen taalonderwijs bij Nederlands, Moderne Talen en Klassieke Talen.
• Voor geschiedenis rijst de vraag hoe binnen het schoolvak een leerlijn kan worden opgezet die toegespitst is op begrips- en vaardighedenontwikkeling.
• Ook valt te denken aan de samenhang tussen geschiedenis en filosofie, geschiedenis en levensbeschouwing en religie, of tussen talen (literatuur- en cultuurgeschiedenis) en filosofie, levensbeschouwing of religiewetenschappen. Juist verbanden over de gevestigde schoolvakken heen – letterkunde en filosofie, of letterkunde en ethiek – vormen een uitstekende bron voor onderwijsgerelateerd onderzoek, evenals het onderwijs in de cultuur- en erfgoededucatie (hoe wordt het verleden ‘ervaren’, wat ‘betekent’ het verleden?)
• Wat is de bijdrage van de schoolvakken in de humaniora aan burgerschapsvorming en persoonsvorming?
• Hoe en op welke terreinen kan vakoverstijgend onderwijs vorm krijgen terwijl de disciplinaire, vakspecifieke kenmerken gewaarborgd blijven?
• Meer in het algemeen, welke consequenties hebben zulke vragen als hier gesteld voor het ontwerpen en uitvoeren van samenhangend onderwijs?
• Hoe kan het leren dialogiseren als leerlijn worden ontwikkeld in samenwerking tussen GL/Levensbeschouwing en Religie en andere vakken (zoals maatschappijleer, Nederlands, filosofie, burgerschapsvorming)?
• Onderzoek naar de vernieuwing van de Mens- en Maatschappijvakken en de plaats van filosofie daarin.

Informatie- en communicatietechnologie (ICT) kan op verschillende manieren het leren in de alfavakken ondersteunen, bijvoorbeeld als leermiddel, door toegang te geven tot authentieke materialen en contexten, door de motivatie van leerlingen te verhogen, als middel om activerend onderwijs in te richten, of als hulpmiddel bij het maken van werkstukken en mondelinge presentaties. Daarnaast heeft de opkomst van ICT, generatieve kunstmatige intelligentie (AI) inbegrepen, allerlei effecten op het gedrag van de leerlingen. Bovendien geldt dat voor een goede integratie van ICT in de alfavakken meer zicht nodig is op de effecten van ICT-rijke leeractiviteiten en de didactische ICT-bekwaamheden van de docenten.

Een speciaal punt van aandacht, vooral in de sfeer van het geschiedenis- en cultuuronderwijs, betreft de omgang met digitale bronnen en digitale weergavemogelijkheden van historische en tekstuele data (bijvoorbeeld digital mapping). Leerlingen dienen vertrouwd te raken met het kritisch omgaan met bronnen die via het internet beschikbaar worden gesteld. Zeker gegeven de enorme hoeveelheid bronnen die digitaal beschikbaar zijn, is dit een belangrijk onderwerp. Voor de taalvakken is de vraag wat de opkomst van generatieve AI betekent voor het onderwijs in met name de productieve taalvaardigheden schrijven en spreken.

Mogelijke onderzoekstopics bij dit thema:

• Voorbeelden van vragen die in het kader van dit thema onderzocht kunnen worden zijn: Wat is de invloed van de nieuwe realiteit van tekstproductie (generatieve AI, blogs, appjes) op het formele schrijven van jongeren en hoe kan in het taal- en cultuuronderwijs bij deze realiteit worden aangesloten? Maar dit thema reikt verder dan schrijven en tekstproductie, het raakt ook de veel prominenter geworden positie van het beeld en verschuiving van talige vaardigheden naar de veelomvattender communicatieve vaardigheden.
• Welke nieuwe kansen biedt telecollaboratie met scholen of andere instellingen in het buitenland efficiënte en effectieve verbeteringen van het vreemdetalenonderwijs, waarbij te denken valt aan taalvaardigheid, interculturele competentie, en authentieke contexten.
• Onderzoek naar digital en AI literarcy.
• Onderzoek binnen dit thema kan ook gericht zijn op de wijze waarop ICT kan worden ingezet bij het realiseren van een activerende didactiek in de alfavakken.
• Hoe leren leerlingen misleiding, de valse voorstelling van zaken, en de niet-authentieke getuigenis te herkennen in digitale omgevingen?
• Welke invloed heeft social mediagebruik van scholieren op de manier waarop zij zingeving ervaren in hun leven?
• Hoe kan het schoolvak Filosofie bijdragen aan het omgaan met grote veranderingen in de digitale wereld, zoals het omgaan met AI en Large Language Model (LLM), sociale media en betrouwbaarheid van digitale informatie?